Cao lầu là gì? Sợi mì của Hội An, đằng sau truyền thuyết
Cao lầu là món mì riêng của Hội An: sợi mì gạo to, chắc, ăn cùng những lát thịt xá xíu, rau thơm tươi, chút gì đó giòn và một ít nước sốt, chứ không phải nước dùng.1 Sợi mì chỉ được làm ở Hội An. Dưới đây là cách làm, nguồn gốc của món ăn và điểm khác biệt so với mì Quảng.
Cao lầu là gì?
Đây là một trong tám món Hội An mà nhà hàng Faifo nấu tại khu nghỉ dưỡng bên biển Hà My của chúng tôi, và là món mà phố Hội nhận là của riêng mình. Một tô cao lầu gồm giá trụng, xà lách và rau thơm Trà Quế, làng rau ngay ngoài phố, cùng sợi mì, những lát thịt xá xíu và chút gì đó giòn rắc lên trên. Tất cả được rưới một ít nước sốt từ chính phần thịt, vừa đủ để món ăn không bị khô; theo trung tâm di sản của Hội An, cao lầu có ít nước hơn tô mì Quảng hay tô phở.1
Phần giòn xưa kia là những miếng tóp mỡ nhỏ; ngày nay thường là những miếng bột cao lầu cắt vuông đem chiên. Bánh tráng, ớt, chanh và giấm để riêng, thêm vào tùy thích.1
Điều làm nên món ăn là sợi mì. Sợi mì màu vàng sẫm, dẻo dai và chắc khi cắn, khác hẳn sợi bánh phở mềm, và để được vài ngày sau khi làm.1
Sợi mì cao lầu được làm như thế nào?
Đây là việc của các lò mì, và bản kiểm kê di sản của Hội An ghi rõ từng bước. Nước tro được trộn vào bột: xưa các lò tự làm từ tro củi, ngày nay phần lớn mua sẵn.1
- Gạo được ngâm khoảng ba giờ rồi xay thành bột.
- Bột được sên trên lửa cho đặc lại trong 15 đến 20 phút.
- Đem hấp trong 10 đến 15 phút, rồi nhồi và cán mỏng.
- Cắt thành sợi và hấp thêm lần nữa, khoảng mười phút.
Theo truyền thống, nước phải lấy từ giếng Bá Lễ và tro phải từ cây trên Cù Lao Chàm, cụm đảo ngoài khơi.2 Giếng vẫn còn đó: hình vuông, sâu khoảng 8 m, và các nhà nghiên cứu xác định giếng có từ thời Chăm, khoảng thế kỷ 8 hoặc 9.3 Các cơ sở làm mì ngày nay làm theo cách khác: bản kiểm kê ghi nhận sợi mì không còn được làm bằng nước giếng Bá Lễ hay tro Cù Lao Chàm, và nước tro được mua từ Đài Loan hoặc Trung Quốc.1 Cơ quan du lịch quốc gia Việt Nam cũng cho rằng các nhà hàng ngày nay khó theo đúng công thức nguyên bản ấy.4
Giếng Bá Lễ có từ thời Chăm, khoảng thế kỷ 8 hoặc 9.
Đây là một nghề được vài cơ sở gìn giữ. Năm 2013, bản kiểm kê ghi nhận ba cơ sở trong phố, cộng lại làm hơn 300 kg mỗi ngày, và một gia đình duy nhất làm mọi công đoạn bằng tay.1 Mười năm sau, Saigoneer đến thăm một lò mì gia đình mà họ mô tả là một trong hai hộ duy nhất trong vùng vẫn làm cao lầu tươi theo cách truyền thống.5
Cao lầu có nguồn gốc từ đâu?
Không rõ nguồn gốc chính xác của món ăn. Điều được ghi chép lại là cao lầu đã phổ biến ở Hội An ít nhất từ một trăm năm trước, với những quán có tên tuổi trong nửa đầu thế kỷ 20. Có lẽ món ăn còn có từ trước nữa, vào thời hoàng kim của thương cảng từ thế kỷ 17 đến thế kỷ 19, dù không có tài liệu nào xác định niên đại.1
Giả thuyết Nhật Bản dựa vào cách cán và hấp sợi mì, giống với udon; bản kiểm kê cho rằng cần thêm bằng chứng trước khi gọi đây là món Nhật. Về giả thuyết Trung Hoa, chính cộng đồng người Hoa ở Hội An nói món này không phải của họ. Bản kiểm kê đi đến kết luận đây là món ăn hình thành từ thói quen ẩm thực của cả người Việt, người Hoa và người Nhật.1
Cái tên cũng có giai thoại riêng. Bạn sẽ đọc thấy rằng cao lầu nghĩa là “lầu cao” vì món này được ăn trên tầng lầu. Nghĩa thì đúng, nhưng bản kiểm kê bác bỏ cách giải thích ấy: phần lớn quán cao lầu ở Hội An nằm ở tầng trệt. Từ này ban đầu chỉ ngôi nhà có tầng lầu, rồi chỉ quán ăn; một cuốn từ điển năm 1895-96 đã giảng nghĩa là loại quán nơi người Hoa bán bánh và đồ ăn, và một bản khắc đầu thế kỷ 20 của Henri Oger có chú thích “Xực cao lầu”, tức là ăn cao lầu.1
Cao lầu khác mì Quảng thế nào?
Người ta thường nói khác biệt nằm ở nước dùng, nhưng cả hai món đều rất ít nước: MICHELIN Guide mô tả mì Quảng chỉ có rất ít nước dùng,6 và bản kiểm kê cho biết cao lầu còn ít nước hơn cả mì Quảng hay phở.1 Những khác biệt rõ hơn nằm ở sợi mì, phần thịt và nguồn gốc.
| Cao lầu | Mì Quảng | |
|---|---|---|
| Sợi mì | Gạo và nước tro; màu vàng sẫm và chắc1 | Sợi mì gạo, ban đầu nhuộm màu bằng nghệ6 |
| Phần nước | Một ít nước sốt từ thịt xá xíu1 | Rất ít nước dùng6 |
| Phần thịt | Chỉ thịt xá xíu7 | Tôm, cá, lươn, thịt heo, gà, ếch, sứa6 |
| Thuộc về đâu | Phố Hội An1 | Vùng quê Quảng Nam16 |
Rồi đến độ dai: cả bản kiểm kê lẫn một bài VnExpress năm 2006 đều mô tả sợi cao lầu cứng và dai hơn sợi mì Quảng.17 Còn phở lại là chuyện khác hẳn: sợi bánh mềm, chan trong nước dùng.
Ăn cao lầu ở đâu tại Hội An?
Trong phố, ở những quán tầng trệt, nơi món này được bán suốt một thế kỷ nay.1 Rất hiếm khi tìm thấy cao lầu bên ngoài thành phố,4 và ở nơi có bán, sợi mì đã đi cả một chặng đường: năm 2012, VnExpress đưa tin các nhà hàng ở Thành phố Hồ Chí Minh chở mì bằng máy bay từ Hội An vào.2 Trung tâm di sản cũng ghi nhận món ăn đã đến được Pháp và Úc, với cách nấu khác.1 Vậy nên sợi mì chỉ được làm ở Hội An, dù món ăn cũng được nấu ở những nơi khác.
Từ Hà My, phố cổ cách mười hai phút lái xe vào phía trong, nên một tô vào bữa trưa hợp với bất kỳ ngày nào bạn dạo phố. Nếu bạn còn đang phân vân nên ngủ lại phố cổ hay bên biển, chúng tôi đã cân nhắc cả hai.
Có thể ăn cao lầu ngay tại khách sạn không?
Có. Nhà hàng Faifo, bên hồ bơi chính, mở cửa từ 06:30 đến 22:00, và cao lầu là một trong tám món Hội An trên thực đơn: thịt heo quay, sợi cao lầu, hành lá, bánh giòn và rau thơm địa phương. Bên cạnh đó còn có cơm gà Hội An, phở bò hoặc phở gà, gỏi cuốn rau Trà Quế và bánh mì.
Để có trọn một buổi tối ẩm thực Việt, Hoi An Night là thực đơn nếm thử tại Faifo từ 18:00 đến 21:00, dành cho khách lưu trú, từ hai người trở lên, đặt trước một ngày. Đây cũng là một lựa chọn hay cho một buổi tối mưa, một trong nhiều gợi ý trong bài viết của chúng tôi về những tháng mùa mưa ở Hội An.
Có thể học nấu các món Hội An không?
Sợi mì là nghề của các lò, như những bước ở trên cho thấy. Một số món khác của phố Hội thì bạn có thể tự tay nấu: lớp học nấu ăn tại Garden Kitchen của chúng tôi diễn ra từ 11:30 đến 13:30, nấu các món địa phương Hội An cùng đầu bếp. Lớp dành cho khách lưu trú, từ hai người trở lên, đặt trước một ngày; hãy hỏi lễ tân lớp học gồm những món nào.
Câu hỏi thường gặp
Cao lầu có phải là món nước không?
Không. Món này chỉ có một ít nước sốt, vừa đủ để không bị khô, rưới lên sợi mì, thịt, rau thơm và chút gì đó giòn.
Cao lầu ngày nay còn được làm bằng nước giếng Bá Lễ không?
Theo bản kiểm kê di sản Hội An năm 2013 thì không: nước giếng và tro Cù Lao Chàm là truyền thống, còn nước tro nay được mua từ Đài Loan hoặc Trung Quốc.
Cao lầu có phải món Nhật không?
Chưa được chứng minh. Sợi mì được cán và hấp theo cách giống udon, nhưng bản kiểm kê di sản cho rằng cần thêm bằng chứng và mô tả đây là sự pha trộn thói quen ẩm thực của người Việt, người Hoa và người Nhật.
Có thể ăn cao lầu bên ngoài Hội An không?
Hiếm khi. Năm 2012, VnExpress đưa tin các nhà hàng ở Thành phố Hồ Chí Minh chở sợi mì bằng máy bay từ Hội An, nơi duy nhất làm ra nó.
Ăn cao lầu ở đâu tại MONEA Le Belhamy?
Tại Faifo, nhà hàng bên hồ bơi chính, mở cửa từ 06:30 đến 22:00. Món này có trên thực đơn cùng bảy món Hội An khác.
Nguồn tham khảo
- Trung tâm di sản Hội An (Ủy ban nhân dân thành phố Hội An): phiếu kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể “Nghề làm cao lầu”, 2013. Các bước làm sợi mì, tô cao lầu và nước sốt, truyền thống dùng nước giếng Bá Lễ và tro Cù Lao Chàm, loại nước tro dùng ngày nay, ba cơ sở làm mì năm 2013, lịch sử được ghi chép, các giả thuyết về nguồn gốc và cái tên. (tra cứu ngày )
- VnExpress: “Đặc sản cao lầu Hội An”, 3 tháng 3, 2012. Quy tắc truyền thống về nước giếng Bá Lễ và tro Cù Lao Chàm, và sợi mì được chở bằng máy bay từ Hội An vào Thành phố Hồ Chí Minh. (tra cứu ngày )
- Báo Pháp Luật Việt Nam: “Giếng cổ Hội An”, 8 tháng 1, 2011. Giếng Bá Lễ: thời Chăm, khoảng thế kỷ 8-9, hình vuông, sâu khoảng 8 m. (tra cứu ngày )
- Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam (vietnam.travel): “4 Must-Try Dishes in Hoi An”. Các nhà hàng khó còn giữ công thức thuần túy, và cao lầu hiếm khi có bên ngoài thành phố. (tra cứu ngày )
- Saigoneer: “Meet the Hội An family making cao lầu noodles from scratch”, 21 tháng 11, 2023. Một lò mì gia đình được mô tả là một trong hai hộ duy nhất trong vùng vẫn làm cao lầu tươi theo cách truyền thống. (tra cứu ngày )
- MICHELIN Guide: “What is mi Quang”, 2 tháng 4, 2025. Mì Quảng: rất ít nước dùng, sợi mì nhuộm nghệ, đủ loại thịt và hải sản, và tên gọi lấy từ Quảng Nam. (tra cứu ngày )
- VnExpress: “Đúng điệu cao lầu”, 11 tháng 11, 2006. Cao lầu chỉ dùng thịt xá xíu, và sợi mì cứng, dai hơn sợi mì Quảng. (tra cứu ngày )